Жоғары білімнің қолжетімділігін бағалау: ауыл жастарының индекстік көрсеткіштері
DOI:
https://doi.org/10.26577/JPsS202696112Аннотация
Жоғары білімге тең қолжетімділікті қамтамасыз ету Қазақстанның өңірлік даму саясаты мен адами капиталды нығайту стратегиясындағы басым бағыттардың бірі. Осы зерттеудің мақсаты ауылдық мектеп түлектерінің жоғары білімге қолжетімділігін бағалау, ол ұлттық деңгейдегі университетке қабылдау үрдістерін және квота жүйесінің қолданылуын көрсететін индекстік көрсеткіштер жиынтығы арқылы жүзеге асырылады. Зерттеу ғылыми әрі қолданбалы тұрғыдан маңызды, себебі ол жүргізіліп жатқан ұлттық реформаларға қарамастан сақталып отырған білім беру теңсіздігін бағалауға мүмкіндік беретін сандық және салыстырмалы талдау негізін ұсынады. Әдіснамалық тұрғыда зерттеу 2020 - 2025 жылдар аралығындағы Ұлттық статистика бюросы мен Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігінің екіншілік статистикалық деректеріне сүйенеді. Үш негізгі индекс есептелді: ауылдық жерлердегі жоғары білімге қолжетімділік индексі, ауылдық квота қолдану индексі және ауылдық қолжетімділіктің композиттік индексі. Бұл көрсеткіштер жалпы қолжетімділікті, мемлекеттік квота жүйесіне тәуелділікті және жиынтық қолжетімділікті, сондай-ақ теориялық негізделген өлшемдеу тәсілдерін ескере отырып бағалайды. Нәтижелер жоғары білімге жалпы қолжетімділіктің айтарлықтай төмендегенін және тек шағын деңгейде қалпына келгенін көрсетеді. Бұдан бөлек, ауылдық жастардың квотаға тәуелділігі артқан: ауылдық квотаны пайдалану индексі 27,8%-дан 31,9%-ға өсті, бұл ауылдық түлектердің жоғары білім алуда мемлекеттік қолдауға барған сайын көбірек сүйенетінін аңғартады. Ауылдық тұрғындардың білім деңгейін қосымша талдау ұрпақтар арасындағы алшақтықты және төмен білімділік деңгейінің негізінен егде жастағы ауыл тұрғындары арасында шоғырланғанын анықтады, бұл әлеуметтік-экономикалық ұрпақаралық мобильділікті шектейді. Зерттеу ауылдық білім беру теңсіздігін өлшеуге арналған тексерілген әдіснамалық жүйені ұсынады. Эмпирикалық тұрғыдан зерттеу білім беру саясатын бағалау үшін деректер базасын кеңейтеді және ауыл мектептеріндегі сапаны арттыру, цифрлық дайындықты күшейту және өңірлік айырмашылықтарды ескеретін қабылдау саясатын жетілдіру қажеттілігін айқындайды. Қолданбалы деңгейде алынған нәтижелер квота жүйесін жетілдіруге, дайындық бағдарламаларын кеңейтуге және жоғары білім алу мүмкіндіктерін өңірлер бойынша неғұрлым тиімді бөлуге мүмкіндік береді.
Түйін сөздер: жоғары білімге қолжетімділік, ауыл жастары, индекстік көрсеткіштер, білім беру теңсіздігі, ауылдық квота.
