Қазақстандағы көпбалалы отбасылардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы: осалдық факторлары және мемлекеттік қолдау шаралары
DOI:
https://doi.org/10.26577/JPsS20994726Аңдатпа
Қазақстандағы көпбалалы отбасылардың әлеуметтік-экономикалық жағдайын талдауға арналған мақала туу деңгейінің төмендеуі және мемлекеттік қолдау шараларының кеңеюі жағдайында қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі көпбалалы отбасылардың әлеуметтік-экономикалық осалдығының сақталуымен байланысты. 2025 жылы табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен халықтың шамамен 84,5%-ы бес және одан да көп адамнан тұратын үй шаруашылықтарында өмір сүрген. Үй шаруашылығы мүшелерінің саны көпбалалылықпен теңестірілмейтіндіктен, бұл көрсеткіш ірі үй шаруашылықтарының осалдығын жанама сипаттайтын дерек ретінде қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – көпбалалы отбасылардың осалдық факторларын жүйелеу және қолданыстағы қолдау шараларының анықталған қажеттіліктерге сәйкестігін бағалау. Зерттеудің теориялық негізін ресурстардың сұйылуы тұжырымдамасы, отбасылық экономикалық стресс моделі және «активтер – осалдық» тәсілі құрады. 2024–2026 жылдардағы ресми статистикалық мәліметтерге, әлеуметтік төлемдер жөніндегі әкімшілік деректерге, Қазақстанның қоғамдық даму институты (ҚҚДИ) 2024 жылы жүргізген үш жаппай сауалнаманың жарияланған нәтижелеріне (n = 3 000, n = 2 400, n = 1 200), 58 тереңдетілген және 10 сараптамалық сұхбат материалдарына, ЮНИСЕФ пен Дүниежүзілік банктің баяндамаларына, сондай-ақ нормативтік құжаттарға қайталама талдау жүргізілді. Сонымен қатар Қазақстан, Ресей, Беларусь және Финляндиядағы қолдау модельдері салыстырылды. Осалдық факторларының алты тобы анықталды: табыстық, еңбек және уақытқа байланысты, инфрақұрылымдық, тұрғын үй, ақпараттық-институционалдық және әлеуметтік-психологиялық. Мемлекеттік қолдау жүйесінде ақшалай шаралардың басым екені анықталды. 2025 жылғы деректер негізінде жүргізілген есептеулер төрт балаға төленетін жәрдемақы мөлшері екі ересек адам мен төрт баладан тұратын үлгілік отбасының жиынтық ең төменгі күнкөріс деңгейінің эквиваленттілік шкаласын қолдануға байланысты 17–21%-ын құрағанын көрсетті. Еңбек, инфрақұрылымдық және ақпараттық осалдықты төмендетуге бағытталған шаралардың шектеулі екені анықталды. Нәтижелер «осалдық факторы – қолдау ресурсы» матрицасында жүйеленді. Жәрдемақыларды индекстеу, әлеуметтік қызметтерді кеңейту, аналардың жұмыспен қамтылуын қолдау және отбасының цифрлық картасы арқылы проактивті ақпараттандыруды қамтитын отбасы саясатын жетілдіру бағыттары ұсынылды.
Түйін сөздер: көпбалалы отбасылар, әлеуметтік-экономикалық жағдай, осалдық факторлары, кедейлік, отбасы саясаты, мемлекеттік қолдау, қайталама талдау.









