Халықтың көші-қонын зерттеудегі негізгі әлеуметтанулық көзқарастарды жіктеу

Аңдатпа

XXI ғасыр түбегейлі әлеуметтік және тарихи оқиғалар мен өзгерістерге толы дәуір, индустрияландыру мен жаһанданудың қоғамға тигізетін әсері терең, жаһандық сананың қалыптасу кезеңі. Жаңа дәуірдегі күрделі әлеуметтік-экономикалық және тарихи өзгерістер көші-қонның көлемі мен сипатына ықпал етуде. Көші-қон әлеуметтік процесс және әлеуметтік өзгеріс ретінде терең зерттеулерді қажет етеді.

Мақалада көші-қонды зерттейтін әлеуметтанулық теорияларға талдау жасалынып, олар көші-қон процесін түсіндіру бағытына қарай топтастырылған және жіктелген.

Мақаланың мақсаты - көші-қон феноменін түсіндіретін ғылыми еңбектерге шолу жасау және көші-қонның әлемдік теорияларын әлеуметтанулық парадигмалар тұрғысынан топтастыру. Әлемдік көші-қон теорияларын әлеуметтанулық ғылыми мектептер тұрғысынан синтездеу көші-қон феноменін әлеуметтанулық тұрғыдан сипаттауға, түсіндіруге және зерттеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ жаһандық миграцилық тенденциялардың қазіргі қазақстандық көші-қон саласындағы ахуалға тигізіп отырған әсеріне сыни талдау жасалынады.

Мақаланы жазу барысында авторлар, халықтың көші-қоны мәселесіне қатысты негізгі теорияларды әлеуметтану ғылымындағы негізгі парадигмаларға топтастыру және жіктеу әдістерін қолданды.

Қазіргі әлеуметтану ғылымында көші-қон құбылысын түсіндіру және талдауға теориялық тұрғыда негіз болатын, бірін-бірі толықтыратын қоғамдағы әлеуметтік құбылыстар мен процестерді макро- және микродеңгейде түсіндіретін бірқатар ғылыми парадигмалар бар. Солардың біріншісі, қоғамдық жүйені алдыңғы орынға қоятын құрылымдық-функционалдылық көзқарас. Құрылымдық-функционалдылық парадигмасы көші-қонды әлеуметтік құбылыс және әлеуметтік процесс ретінде макродеңгейде қарастырып, көші-қонның себебі қоғамдағы негізгі жүйелердің, соның ішінде экономикалық жүйенің даму деңгейіне байланысты деп түсіндіреді.

Көші-қонның себептерін микродеңгейде түсіндіретін зерттеулер негізінен әлеуметтанушыларға тиесілі.

Бұл теориялардың ерекшелігі – белгілі-бір нақты жағдайға байланысты жасалатын тұлғааралық қарым-қатынастардың ерекшеліктерін түсіндіру, яғни адам, оның іс-әрекеті мен мінез-құлқы, күнделікті өмірдегі әлеуметтік қарым-қатынастары басты орынға қойылады.

Көші-қоннның себебін түсіндіретін үшінші топтағы теорияларды интегративті бағыттағы парадигмаларға жатқызамыз, яғни олар көші-қонның себебін құрылымдық және тұлғалық деңгейде, екіжақты қарастырды.

Интегративті парадигмалар әлеуметтік шындықты объективті және субъективті, құрылымдық және динамикалық, қоғамдық және тұлғалық тұрғыдан бірдей алып талдайды. Бұл теориялар көші-қонға құрылымдық жүйелердің даму деңгейінің де және тұлғалық-индивидуалды факторлардың да әсерінің маңыздылығын зерттеуді бірдей қарастыратын миграциология ғылымы саласындағы жаңа теориялар.

Авторлар көші-қонды түсіндіретін алдыңғы қатарлы теорияларды талдай келе, көші-қон теорияларын П.Штомпканың қоғамдық құрылымды түсіндіретін төрт деңгейлі моделіне сүйене отырып жіктеуді ұсынады.

Түйін сөздер: көші-қон, ауылдан қалаға көшіп-қону факторлары, құрылымдық-функционалды талдау, әлеуметтік өзгерістер, жаһанданудың көші-қонға ықпалы.