Менталитеттің тұқым қуалайтын және тұқым қуаламайтын ерекшеліктері: эксперименттік зерттеудің жаңа әдісі - Масалимова, А.; Витулёва, Е.; Костсова, М.; Гришина, А.; Сүлейменов, И. (ҚазҰУ Хабаршысы. Психология және әлеуметтану сериясы, 2025)
Психологиялық тестілеу әдістерін жетілдіру қазіргі таңда өзекті мәселе болып табылады. Бұл, бір жағынан, қашықтан тестілеуді қолданудың кеңеюіне, екінші жағынан, психиканың филогенетикалық және онтогенетикалық құрамдастарының арақатынасын нақтылау қажеттілігіне байланысты. Осы жағдайлар психологиялық тесттерді құрастырудың қолданыстағы тәсілдерін жаңғыртуды талап етеді. Зерттеудің мақсаты – индивид психикасындағы тұқым қуалайтын құрамдастарды анықтауға бағытталған тестілеу әдістемесін әзірлеу. Зерттеудің негізгі идеясы тұқым қуалайтын және социомәдени факторларды ескеру психологиялық диагностика мен психотерапиялық практикалардың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді деген тұжырымға негізделеді. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңызы ұсынылған әдістеменің социомәдени кодтың көрініс беру тетіктерін талдауға және психотерапиялық құралдарды жетілдіруге жаңа мүмкіндіктер ашуында. Зерттеу әдіснамасы нейрондық желілердің көмегімен берілген тақырыпқа суреттер құруға және оларды «ана – қыз» жұптары аясында салыстыруға негізделген. Мұндай тәсіл психикадағы тұқым қуалайтын құрамдастарды бейнелейтін корреляцияларды анықтауға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері ұсынылған әдістеменің психиканың тұқым қуалайтын элементтерін тиімді айқындай алатынын және адам санасының дуалды табиғатын сипаттайтын нейрондық желілік қоғам қалыптастыру теориясын растайтынын көрсетті. Бұл теорияға сәйкес, санада жеке және ұжымдық құрамдастар қатар өмір сүреді. Зерттеудің үлесі психодиагностика теориялық негіздерін дамытуда және психиканың тұқым қуалайтын аспектілерін анықтау үшін жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін көрсетуінде. Алынған нәтижелердің практикалық маңызы – тұлғаның қалыптасуына социомәдени кодтың ықпалын барынша ескеретін жаңа психотерапиялық практикаларды әзірлеуге негіз қалайды. Түйін сөздер: суреттер, нейрондық желі, тұқым қуалайтын идеялар, менталитет, ұлт рухы, ақпаратты өңдеудің трансперсоналды деңгейі, менталитет.